Essays en lezingen

Vrouwenpower

Vrouwenemancipatie wordt wel eens de graadmeter van democratie genoemd. Deelname van vrouwen op verschillende maatschappelijke, sociale en politieke terreinen laat zien hoe vooruitstrevend een land is. Hier in Nederland kunnen vrouwen vrijelijk participeren in de journalistiek. In landen met gedeeltelijke, of nog erger, geen persvrijheid zijn relatief gezien een stuk minder vrouwen actief. En het is juist zo belangrijk dat vrouwen actief zijn in de journalistiek. Het inmengen van vrouwelijke eigenschappen in een door mannen gedomineerde journalistieke cultuur zorgt voor meerstemmigheid, waardoor diversiteit en pluralisering ontstaat. En dat is weer bevorderlijk voor de omvang van persvrijheid in een land.

Dieuwke van der Wal
15 oktober 2010

Vrouwen kunnen in sommige situaties sneller het vertrouwen winnen van hun bronnen dan dat mannelijke collega’s dat zouden kunnen. Bronnen die bijvoorbeeld slachtoffer zijn van geweld door mannen. Documentairemaakster Femke van Velzen heeft een ijzersterke documentaire gemaakt over slachtoffers van verkrachtingsgeweld in Congo. Samen met haar zus Ilse maakte ze onder andere de film Fighting the Silence. In deze film komen vrouwen aan het woord die slachtoffer zijn geworden van verkrachtingen als oorlogsgeweld. Van Velzen heeft persoonlijk het idee dat het soms kan helpen in je journalistieke werk om een vrouw te zijn. “Stel je eens voor dat een man een vertrouwensband moet opbouwen met een slachtoffer van verkrachtingsgeweld. Dat kan nog wel eens heel lastig worden. Ik had het gevoel dat deze vrouwen mij snel vertrouwden omdat ik ook een vrouw was. Maar dat is een heel persoonlijk gevoel, hoor. Bij het draaien van de film Weapons of War hadden we cameraman Bram en alle vrouwen die we tegen kwamen waren stuk voor stuk gek op hem.”

“Het is zeker waar dat een vrouw beter in staat is om te schrijven over vrouw-gerelateerde onderwerpen”, vertelt Fauzia Shasheen, executive director van het Women’s Media Center in Pakistan. Deze organisatie staat voor de belangen van vrouwen in de journalistiek in Pakistan. “Vrouwelijke journalisten worden geaccepteerd in Pakistan. De overheid staat welwillend tegenover onze organisatie. Maar in Pakistan hebben we een samenleving die nog steeds wordt gedomineerd door mannen. De journalistiek wordt gedomineerd door mannen. Daarom zijn organisaties speciaal voor vrouwen in de media enorm belangrijk. In Pakistan is het helaas nog steeds zo dat een vrouw bijna geen stem heeft in haar huis of op de straat. Vrouwen kunnen naar onze organisatie toe komen en een stem geven aan hun mening via ons, via onze journalistes. En die vrouwen komen ook echt bij ons, om te vertellen wat hen bezighoudt. Sinds wij actief zijn, is de toon van de media veranderd. Er wordt nu bijvoorbeeld in de media gepraat over eermoord. Zulke onderwerpen zijn echt de verdienste van vrouwelijke journalisten. En het bespreekbaar maken van dit soort onderwerpen worden die vrouwen in hun huizen en hun straten weer geholpen.”

“Vrouwen moeten hun terrein in de journalistiek ook zelf opeisen, om zo de grenzen van de persvrijheid op te rekken”, aldus Shasheen. “En wij helpen hen daar bij. Bijvoorbeeld door het opleiden van vrouwen tot journalisten. We onderwijzen vrouwen in de geschreven pers en televisie. Ook nieuwe media zijn enorm belangrijk voor onze ontwikkeling als journalistes, want veel vrouwen die de mogelijkheid hebben gebruiken sociale media en blogsites heel actief. Wat ook enorm helpt om de acceptatie van vrouwelijke journalistes te vergroten, is het organiseren van meetings tussen politici en vrouwelijke journalisten. Veel politici hebben in eerste instantie geen oog voor vrouwelijke journalisten. Als er een netwerk bestaat tussen politici en vrouwen, dan verandert dat. Dan zien ze de vrouwen ineens wel staan, en gunnen politici hen een stukje van hun tijd.”

Sociale media zijn enorm populair onder vrouwen in landen met een opkomende kenniseconomie. Daarom is dat het communicatiemiddel bij uitstek om het bereik van vrouwelijke journalisten te vergroten en daarmee de persvrijheid uit te bouwen. In veel landen met een opkomende kenniseconomie zijn nieuwe en sociale media relatief enorm snel heel populair onder de bevolking. “En juist vrouwen weten ontzettend handig in te haken op omgang met deze nieuwe media zoals MySpace en Facebook en blogsites. Journalistes weten dit soort websites enorm effectief als communicatiemiddel te gebruiken om het verhaal dat zij willen vertellen naar buiten te brengen.” Dit stelt Lynda Heidi Primo van de International Islamic University of Malaysia in het tijdschrift Educational Tochnology Magazine van mei 2010. “Vrouwelijke cyberbloggers gebruiken oude en nieuwe media zeer strategisch om nieuwe soorten nieuwsstromen te produceren die daarvoor niet voor handen waren.”

In het artikel van Heidi Primo wordt daar een voorbeeld van gegeven: “De dood van de Iranese Neda Agha-Soltan op 20 juni 2009 werd gefilmd door een omstander en werd internationaal verspreid via YouTube en Twitter voordat het bij de ‘oude media’ als CNN was verschenen. De gevolgen van de dood van een vrouw, door deze mediastroom, had niet alleen effect op de Iranese regering, maar ook op internationale politiek.” En: “Vrouwen hebben een enorme capaciteit om aandacht te creëren voor recht en verzoening, en ook om dit te promoten. Een internationaal netwerk van machtige moslima’s, het Women’s initiative in Spirituality and Equality – WISE, heeft een internetomgeving gecreëerd speciaal voor vrouwen. (…) De intentie van deze website is om invloedrijke leiders (vrouwen) te krijgen die vrouwen in lokale gemeenschappen gaan bijscholen over allerlei onderwerpen. Zo kunnen zij leren en kennis verkrijgen over allerlei verschillende disciplines, onder andere in de letteren en taal. En daarmee kunnen zij weer andere vrouwen onderwijzen.” Kennis is macht, nietwaar?

Journalistes onderschrijven dat ze hun vrouwelijke kwaliteiten positief kunnen gebruiken in hun werk, om verhalen te maken. Nou ja… vrouwelijk voordeel? NOS-correspondente Marjon van Royen: “Laat ik een ding duidelijk stellen: Ik gebruik mijn vrouwelijke nadeel. Er bestaat niet zoiets als “een vrouwelijk voordeel”. Er bestaat alleen een vrouwelijk voordeel omdat er een mannelijk voordeel bestaat. En dat mannelijke voordeel is dat mannen zich hier en daar superieur hebben gesteld aan vrouwen. Zeker in het continent waar ik nu zit is dat zo.” Van Royen maakt radio en televisie in Latijns Amerika. “Voor vrouwen hier is het een nadeel, dat ze als minder worden gezien. Maar ik maak van dat nadeel soms handig gebruik in mijn werk.

Hoe dat dan in de praktijk werkt? Mannen hier in Latijns Amerika denken gauw dat je als vrouw zijnde dom bent. En daarom praten ze veel makkelijker met je. Ze zien daar simpelweg geen gevaar in. En niet alleen autoriteiten denken dat vrouwen niet snugger zijn, ook milities en straatbendes denken zo over vrouwen. En mensen die zo denken zijn dus veel opener tegen vrouwen dan dat ze misschien wel tegen een man zouden zijn. Hun waakzaamheid verslapt wat meer bij vrouwen en dan kun je als vrouw zijnde meer loskrijgen dan dat een mannelijke journalist zou kunnen.

En dat ligt echt niet alleen aan de machocultuur hier in Brazilië, hoor. In het algemeen zijn die legerfiguren heel erg gevoelig voor vleierij. Ik heb ook in Bosnië gewerkt en daar heb ik twee keer precies hetzelfde meegemaakt. Bij twee Nederlandse generaals, toen ik daar was. Dan hang je toch een beetje het domme blondje uit, en dan zijn ze een beetje gekieteld. En toen zei een van hen iets in de richting van dat ze ‘Srebrenica’ aan zagen komen. Dat heb ik wel gepubliceerd, ja. En toen kon er uiteindelijk eentje opstappen.

Kijk, het is natuurlijk ook niet zo dat ik bij ieder interview mijn vrouwelijke charmes in de strijd gooi. Ik gebruik mijn vrouwelijke charmes alleen als het nodig is voor het verhaal. Ik werk hier bijvoorbeeld veel met schenders van mensenrechten. Dat zijn hier bijvoorbeeld de politici, de politie en de milities. Ik vind dat het de taak van een journalist is om deze groep, de machthebbers, te controleren. Dat is je journalistieke plicht. Deze groep moet je op iedere mogelijke manier ondervragen, interviewen, soms zelfs uithoren. En als deze mannen zich opener opstellen omdat ze met een vrouwelijke journaliste te maken hebben, is dat alleen maar goed voor het algemeen belang. Maar ik zit er zelf echt niet op te glijen om tegen zo’n regeringsleider aan te slijmen.

En aan de andere kant staan de slachtoffers van deze mensenrechtenschenders. Die slachtoffers moeten een stem krijgen. En jij als journalist kunt deze mensen de kans geven om hun verhaal te vertellen. Dan ben je heel anders in je aanpak. Je laat mensen veel meer zelf vertellen, je hebt veel minder je trukendoos nodig om mensen aan het praten te krijgen. Mensen in benarde situaties willen ook graag hun verhaal vertellen. En vrouwen vertellen graag hun verhaal aan andere vrouwen. Ik kan me ook veel beter in vrouwelijke slachtoffers inleven, gewoon omdat je in je eigen hoofd kan kijken hoe je je in hun situatie zou voelen. Iedereen kan dat trouwens, inleven. Ongeacht je man of vrouw bent. De schade en het leed dat de schending van mensenrechten met zich meebrengt is universeel. Iedereen kan zich daarmee invoelen en iedereen kan zich daar iets bij voorstellen. Ja, ook de mensen die in een veilige omgeving zitten en nog nooit hebben te maken gehad met welke schending dan ook. Iedereen heeft wel eens gevoel van onveiligheid gehad, een gevoel van onzekerheid. Iedereen begrijpt dat leed.”

Bronnen:

Freedom House, Complete rapport 2010. Freedom of the press 2010 – Broad Setbacks to globale media freedom

Heidi Primo, L. Mei 2010. Digital Muslimas: ICT Skills of females in middle eastern countries. Educational Techonology Magazine. P 38-42

Women Media Center. Augustus 2008. Glass Ceiling: Empowerment of women trough media (Seminar reports: Role of Media in Women Empowerment, Documentary: A Tool to Strengthen Democracy)
Women Media Center Pakistan. 2006. Breaking the barriers – Exploring media space for women journalists

Marjon van Royen, NOS-correspondente in Latijns Amerika

Femke van Velzen, Documantairemaakster

Fauzia Shasheen, executive director van het WMCPK Pakistan

Tawakkol Karman, oprichter van het Woman Journalists Without Chains