Essays en lezingen

Wie nergens voor staat, valt voor alles

| Een reactie op de reflectie van een student van de Saxion Hogeschool Pabo, die zich na een interlevensbeschouwelijke dialoog waarin ik het humanisme vertegenwoordig afvraagt: “Waarom moet het een naam hebben?” |

Een student van de Saxion Hogeschool Pabo reflecteert op de interlevensbeschouwelijke dialogen van februari 2016 waarin ik het humanisme vertegenwoordig: “Humanist. Ik ben eigenlijk een humanist. Ik denk dat ieder mens eigenlijk een humanist zou moeten zijn. Toch zou ik er nooit zo voor uitkomen als dat deze dame dat doet. Waarom moet het een naam hebben, vraag ik mij dan af? Ik kreeg ook gelijk het gevoel dat het humanisme een soort van opvulling is van de gaten die er vallen door de ontkerkelijking. Een levensbeschouwing voor hoger opgeleide mensen die moralen willen ontwikkelen. Vond het uitermate verstandelijk beredeneerd. Wat mij betreft is dit ook heel verstandig. Wat me bijgebleven is: ‘geen verticale maar horizontale transcendentie’! Verbinding met je medemens (niet met een God). Ben je een goed mens?’ ”

Daar worden een paar rake punten neergezet. Waarom moet je levensbeschouwing een naam hebben? En is het humanisme slechts een levensbeschouwing voor hoger opgeleiden, die het gat dat de secularisering heeft geslagen in de publieke verhouding tot moraal proberen dicht te smeren met hun verhalen over verbinding vanuit ethiek en praktische filosofie en zich voor laten staan op hun lange geschiedenis, terwijl het begrip humanisme zo veel jonger is? Is het humanisme dan toch alleen maar een reactie op de ontwikkelingen in andere levensbeschouwingen?
 
Op de vraag ‘waarom moet het een naam hebben?’ zou ik antwoorden: Wie nergens voor staat, valt voor alles. Het expliciteren van je levensbeschouwing geeft een kader en richting aan je leven. Je kunt je er toe wenden in het vormgeven van je leven. En dat is je taak, als mens, een goed leven vormgeven, balancerend tussen autonomie en verbinding met je medemens. En dat kun je niet zo maar, dat doe je lerend en oriënterend, waarbij de kaders van een levensbeschouwing je kunnen helpen. En daarnaast: alle andere visies op het leven hebben ook een naam: nihilisme, kapitalisme, communisme, new age… Niemand valt daar helemaal mee samen, zoals ik ook niet samenval met ‘het’ humanisme. Je kunt dus voor jezelf besluiten dat je ‘het geen naam wil geven’, maar stiekem is die naam er ergens toch wel, als je je beschouwing op mens en wereld gaat analyseren. Het humanisme heeft voor mij dan de rijkste grond en de mooiste vergezichten.
 
En ja, het humanisme is een dialogische levensbeschouwing, die zich vanuit humaniseringsperspectief kritisch verhoudt tot de onderdrukkende elementen uit andere levensbeschouwingen. In die zin is het humanisme dus een reactieve of renaissancerende levensbeschouwing. Hoogleraar Humanisme en Filosofie Joachim Duyndam beschreef het humanisme ooit als een kritische beweging in de cultuur die tracht steeds weer de bronnen van de cultuur vrij te maken en ter beschikking aan alle mensen te stellen, omwille van de humaniteit van de cultuur. Dat vind ik een mooi perspectief. Humanisme is dan niet tijdsgebonden en te herkennen in veel perioden van de Westerse geschiedenis. Humanisme is de beweging waarin de mens steeds voor zichzelf opkomt omwille van haar zelfontwikkeling, de mogelijkheden om zich te onderwijzen en te verbinden, om geraakt te kunnen worden en te leren. Humanisme hangt samen met moed, niet met je opleidingsniveau. Humanisme kun je dan overal herkennen: Humanisme is meer vrijwilligers dan vluchtelingen bij sommige opvanglocaties. Humanisme is je oriënteren op wat je echt wilt, en dat uitproberen en doorzetten. Humanisme is alle leerlingen van IMC Weekendschool, die op hun vrije zondag niet achter hun Xbox of op de bank gaan hangen maar vrijwillig naar een van de tien vestigingen komen om geïnspireerd te worden door goede gastdocenten in vakken als Recht, Geneeskunde en Filosofie, en hen ook weer te inspireren. Humanisme is een contrabas van een miljoen euro, die niet in een museum verdwijnt maar wordt bespeeld door een muzikant in het Concertgebouworkest. Humanisme is het relativeren van angst voor andere levensbeschouwingen en levensbeschouwelijken. Dat is humanisme. En dat hoef je geen naam te geven. Maar als je het analyseert, dan is het er: in deze voorbeelden zit een streven naar humaniteit; humanisme. Door zulke analyses en reflecties wordt je je bewust van de bronnen en voorbeelden waar vanuit je keuzes kunt maken. Zo kun je je leven vormgeven, van al je duizenden wensen een paar concrete willen maken, en je keuzes laten leiden door het streven naar humanisme.