Humanistische bezinningsbijeenkomsten

Een humanistische beschouwing van de mythe van Oedipus

| Over oordelen, veroordelen en leven met de fouten die we maken. Een beschouwing van de mythe van Oedipus, voor gedetineerde mannen vanaf 18 jaar.  – Delen uit een humanistische bezinningsbijeenkomst. | 

De Griekse mythologie is een verzameling van verhalen uit het oude Griekenland. De Grieken vertelden elkaar deze verhalen van generatie op generatie. Je had toen nog geen TV, dus elkaar verhalen vertellen was de manier waarop mensen zich vermaakten. Het was ook de manier waarop ze tot een stukje wijsheid en kennis kwamen. In de verhalen gaven de oude Grieken verklaringen voor het ontstaan van de wereld, het bestaan van goden en de mensen, het ontstaan van goed en kwaad, ziekten, natuurrampen, geluk en ongeluk. Zo werden die verhalen een belangrijke richtingaanwijzer voor het handelen van de oude Grieken omdat er belangrijke levenslessen in de verhalen zitten. Inmiddels zijn we zo’n 3000 jaar verder en zijn de wijsheden uit deze verhalen nog steeds actueel.

Dieuwke van der Wal

Het verhaal van Oedipus is een lange, uitgebreide, spannende en ingewikkelde mythe. Ik wil vandaag paragraaf 4 en 5 uit de mythe van Oedipus met jullie bespreken. Uit deze paragrafen zijn belangrijke lessen te leren over hoe onze eigen daden beoordelen en veroordelen, hoe we over daden van anderen oordelen en hoe we kunnen leven met de fouten die we maken. Ook komt aan de orde: Worden we wie we zijn door onze omgeving, of hebben we juist een vast zelf dat niet afhankelijk is van de omgeving?

Mijn overdenkingen bij deze twee paragrafen zijn als volgt:

Paragraaf 4 begint met de tekst ‘Als het goed gaat rekenen mensen erop dat het goed blijft. Dom en dood zijn altijd de anderen, totdat de klap valt’. Dit is iets typisch menselijks: gedachten als ‘mij overkomt het niet’, ‘waarom zouden ze mij pakken’. Zo’n denkmechanisme helpt ons om gewoon ons dagelijks leven te kunnen leiden: als we constant stilstaan bij alle mogelijke risico’s, bewegen en leven we niet. Maar soms slaat het door en worden we overmoedig: we vergeten dat we anderen kunnen schaden met ons gedrag, bijvoorbeeld onze partners, en we vergeten belangrijke beslissingen en gevoelens met elkaar te delen, want ‘ach, het komt toch niet uit’. En in ons streven naar steeds meer, rijker, dikker, vergeten we soms dat het ook heel fijn is met elkaar, onderling, toen geld of lust er nog niet toe deed.

Zo ook in de stad Thebe, waarin de bomen tot de hemel lijken te groeien met Oedipus als koning. Maar dan breekt de pest uit. De oplossing wordt snel gevonden: De moordenaar van koning Laios moet worden gestraft. Oedipus is er als de kippen bij om deze moordenaar voor het gerecht te slepen. Hij roept grote woorden, als: ‘Bid de goden dat hij in ellende zal sterven!’. Een oordeel over een ander is makkelijk geveld. Want hoe zuur wordt het voor Oedipus als hij ontdekt dat hij zelf de moordenaar is? Nee, nu zal hij niet meer roepen dat de moordenaar in ellende moet sterven. Dat is in de eerste plaats natuurlijk omdat het nu om hem zelf gaat: hij is de moordenaar. Maar wat ik hier ook in zie, is dat de context nuance kan aanbrengen in een oordeel. Oedipus roept om de dood van een koelbloedige moordenaar die de koning bewust heeft omgebracht. Maar in de context was Oedipus geen koelbloedige moordenaar, maar een man in het nauw die uiteindelijk blind van woede de fout maakt om een reisgezelschap uit te moorden. Daar had Oedipus geen problemen mee, en met de moord op de koning wel, terwijl dat feitelijk dezelfde gebeurtenis is.

En dan de schrik; het blijkt dat het orakel gelijk had en dat hij zijn vader heeft vermoord en met zijn moeder is getrouwd. Jullie hebben misschien allemaal wel eens van het Oedipuscomplex gehoord. Het is een centraal begrip uit de psychoanalyse van Sigmund Freud: de onbewuste seksuele drift richting de eigen moeder en daarbij het behorend verlangen om de eigen vader te vermoorden. Daarbij wordt vaak over het hoofd gezien dat er bij Oedipus zelf geen sprake is van een Oedipuscomplex: hij doodt zijn vader en huwt zijn moeder niet door een verborgen verlangen, maar als gevolg van het noodlot. Oedipus voelt zich verschrikkelijk, hij is zelf de moordenaar die hij zo fel veroordeeld heeft.

Dan volgt de vraag: ‘Ben je wat je omgeving je maakte?’ Maakt de dief de gelegenheid, of maakt de gelegenheid dieven? Met andere woorden: Kies je zelf voor de dingen die je doet, of laat je je door je keuzes beïnvloeden door de omgeving om je heen? Het meest humanistische om te doen, is zelf kiezen voor de dingen die je doet. Zelf goed nadenken over de keuzes die je maakt, en bevragen of je achter de keuzes kan staan die je hebt gemaakt. En als je merkt dat je niet achter je keuzes kan staan, bedenk dan eens hoe het anders had gekund en hoe je in de toekomst andere keuzes kunt maken.

De mythe loopt tragisch af: Oedipus’ vrouw/moeder maakt een eind aan haar leven en Oedipus wordt verbannen uit de stad, hij is ten slotte de moordenaar. Het volk weet dit niet, en roept om hun fijne koning Oedipus. Dat is een onhoudbare situatie, want tegelijkertijd zijn ze woedend op de moordenaar van koning Laios. Hierin zie je ook maar dat een en dezelfde persoon, op verschillende gebieden gewaardeerd kan worden. De slechte daden van koning Oedipus maken hem geen slecht mens, hij heeft een goede koning kunnen zijn.

En dan gloort er in de verbanning hoop voor Oedipus. Hij wordt verbannen, en zijn dochter heeft de geestelijke weerbaarheid om met hem mee te gaan en het lot samen met hem te verdragen. Hieruit haal ik: als je gezond en goed van geest ben, help dan ook een ander. De dochter van Oedipus laat zien dat dat kan. En uiteindelijk helpt zij Oedipus bij verzoening met zichzelf en zichzelf als ‘heel’ mens onder ogen komen: via een orakel wordt gezegd ‘Niemand die in onwetendheid handelt is schuldig aan incest of vadermoord’. Dit is een metafoor. Wat ik hier uit haal is: Oedipus is natuurlijk schuldig aan moord, hij heeft iemand vermoord en dat is niet goed te praten. Maar hij wist niet dat het zijn vader was, en ook niet dat hij trouwde met zijn moeder. Je kunt soms niet weten welk leed een enkele actie veroorzaakt. Neem verantwoordelijkheid voor de actie, maar pijnig jezelf niet tot in de lengte der dagen met de dingen die je niet had kunnen voorzien. Dat kan verlammend werken en verlamming maakt dat je nergens meer toe komt, zelfs niet aan herstel.

Deze bespreking is gebaseerd op de vertelling van Oedipus in ‘De mythen van Kadmos, Oidipous en Antigone’ zoals opgetekend door Imme Dros in haar boek Griekse Mythen, derde druk, 2012, p. 481 – 507